چطور کیفیت روغن موتور ماشین را خودمان بررسی کنیم؟
یک سوال مهم و پرچالش در حوزه خرید روغن موتور، چطور می توانیم خودمان کیفیت روغن موتور ماشین را کنترل کنیم؟ آیا روشی تخصصی برای این کار وجود دارد که بتوان یاد گرفت؟ قبل از خرید روغن موتور، به چه موردی دقت کنیم؟ آیا رنگ و غلظت روغن کیفیت را مشخص می کند؟ روغن موتور باکیفیت، یکی از مهمترین عوامل حفظ سلامت و عملکرد پیشرانه است؛ سیالی مهندسیشده که میان قطعات فلزی متحرک لایهای محافظ ایجاد میکند تا اصطکاک، سایش و دمای ناشی از کار موتور کنترل شود.
همیشه خرید و انتخاب روغن مناسب فقط به روانتر شدن حرکت اجزایی مانند پیستون، میللنگ و سوپاپها محدود نیست؛ این انتخاب بر پاکیزگی داخلی موتور، کاهش تشکیل رسوب و لجن، مصرف سوخت و حتی دوام قطعات گرانقیمت نیز اثر مستقیم دارد. در این راهنما، به شکل کامل در خصوص این که چطور کیفیت روغن موتور ماشین را خودمان بررسی کنیم، خواهیم گفت.
فهرست محتوایی:
چطور کیفیت روغن موتور خودرو را بررسی کنیم؟
روغن موتور، زمانی که درون موتور گردش میکند، دائماً در تماس با حرارت بالا، دوده حاصل از احتراق، بخار سوخت، رطوبت و ذرات بسیار ریز فلزی قرار دارد. به همین دلیل، بررسی کیفیت آن فقط با نگاه کردن به رنگ روغن کامل نمیشود؛ رنگ تیره میتواند نشانه فعالیت درست مواد شوینده روغن باشد و روغن روشن هم لزوماً به معنای سالم بودن آن نیست.
ارزیابی اولیه در خانه با مشاهده غلظت، بو، بافت و وضعیت سطح روغن امکانپذیر است، اما تشخیص قطعی فرسودگی روغن، آلودگی سوختی یا افت خواص افزودنیها به آزمایش روغن نیاز دارد. با این حال، چند نشانه ساده و چند نکته کمتر شنیدهشده میتواند پیش از آسیب جدی به موتور، وضعیت روغن را روشنتر کند. اگر قصد سفارش و خرید روغن موتور را دارید، بهتر است که این موارد را بدانید.
غلظت روغن؛ بررسی با انگشت کافی نیست
پس از خاموش بودن موتور و بازگشت روغن به کارتل، گیج روغن بیرون کشیده و مقدار کمی از روغن میان انگشت شست و اشاره قرار میگیرد. روغن سالم باید سطحی لغزنده، یکنواخت و نسبتاً نرم داشته باشد. کشآمدن غیرعادی، حس چسبندگی شدید یا سنگینی بیش از حد، گاهی از اکسید شدن روغن در اثر حرارت یا کارکرد طولانی خبر میدهد.
با این تفاسیر، غلظت ظاهری نباید با گرید روغن اشتباه گرفته شود. برای مثال، روغن 20W-50 ذاتاً از روغن 5W-30 غلیظتر احساس میشود و این موضوع نشانه خرابی آن نیست. آنچه اهمیت دارد، تغییر محسوس بافت همان روغن نسبت به زمان تعویض قبلی است؛ روغنی که قبلاً روان و یکنواخت بوده و حالا حالت قیری، چسبناک یا بسیار آبکی پیدا کرده، نیاز به بررسی دارد.
رنگ روغن؛ تیرگی همیشه علامت بدی نیست
روغن موتور در خودروهای بنزینی بعد از مدتی به رنگ کهربایی تیره، قهوهای یا نزدیک به مشکی میرسد. افزودنیهای پاککننده و معلقکننده در روغن، ذرات دوده و آلودگی را در خود نگه میدارند تا این ذرات روی قطعات موتور رسوب نکنند؛ بنابراین تیره شدن تدریجی روغن میتواند نتیجه عملکرد طبیعی روغن باشد.
رنگهای غیرعادی اهمیت بیشتری دارند. روغن شیری، کرمرنگ یا قهوهای روشن و کدر، میتواند نشانه ورود آب یا ضدیخ به روغن باشد. این وضعیت در بعضی موارد با خرابی واشر سرسیلندر، ترک در سرسیلندر، خرابی اویلکولر یا نشتی داخلی سیستم خنککاری ارتباط دارد و ادامه رانندگی با آن خطر آسیب یاتاقانها را بالا میبرد. روغن بسیار سیاه و درخشان با حالت غیرعادی نیز، بهویژه همراه با بوی سوخت، باید دقیقتر بررسی شود.
بوی روغن؛ نشانهای کماستفاده اما کاربردی
بوی روغن روی گیج، اطلاعات مهمی میدهد. روغن سالم بوی مخصوص مواد نفتی دارد، اما نباید بوی تند و واضح بنزین یا گازوئیل از آن استشمام شود. بوی سوخت نشان میدهد مقداری سوخت خام وارد کارتل شده است؛ اتفاقی که میتواند در اثر ترددهای کوتاه و مکرر، احتراق ناقص، خرابی انژکتور، نشتی انژکتور، ایراد شمع و کوئل یا عملکرد نامناسب سیستم مدیریت موتور رخ دهد.
ورود سوخت، روغن را رقیق میکند و قدرت تشکیل لایه محافظ روی یاتاقانها و دیواره سیلندر را پایین میآورد. گاهی سطح روغن روی گیج نیز بدون اضافه کردن روغن بالا میرود؛ این افزایش سطح همراه با بوی بنزین، علامت مهم رقیق شدن روغن است و نباید نادیده گرفته شود.
لمس دانههای زبر؛ راه ساده تشخیص آلودگی غیرعادی
یک قطره روغن را میان دو انگشت بهآرامی ماساژ دهند. روغن سالم، حتی اگر تیره باشد، باید حس نسبتاً یکنواختی ایجاد کند. وجود ذرات زبر، دانههای سخت یا حس شنمانند، میتواند نشان دهد آلودگی جامد، گردوغبار، رسوبات شدید یا براده فلزی در روغن وجود دارد.
برای بررسی بهتر، چند قطره روغن روی یک دستمال سفید بدون پرز یا کاغذ فیلتر ریخته میشود. ذرات براق فلزی زیر نور چراغقوه بهتر دیده میشوند.
درخششهای بسیار ریز و محدود پس از کارکرد طولانی میتواند قابل انتظار باشد، اما ذرات درشت، پولکهای فلزی یا برادههای فراوان، موضوعی جدی است. این ذرات ممکن است به فرسودگی یاتاقان، میلسوپاپ، زنجیر تایم، توربوشارژر یا اجزای داخلی موتور مربوط باشند.
آزمون لکه روی کاغذ؛ مشاهده ساختار آلودگی روغن
آزمون لکه روغن روی کاغذ سفید، روشی ساده برای بررسی اولیه پراکندگی دوده و آلودگی است. یک قطره روغن گرمشده موتور، پس از خاموش شدن خودرو، روی کاغذ فیلتر قهوه یا دستمال سفید ضخیم ریخته میشود و حدود چند ساعت زمان داده میشود تا پخش شود.
اگر لکه به شکل دایرهای نسبتاً یکنواخت با حاشیه مشخص پخش شود، روغن هنوز توانایی قابل قبولی در نگهداشتن ذرات معلق دارد. مرکز بسیار تیره و غلیظ، همراه با هاله چرب و جداشده در اطراف، میتواند از تجمع دوده، اکسیداسیون یا افت عملکرد مواد افزودنی خبر دهد. وجود نقاط براق در لکه نیز باید از نظر براده فلزی بررسی شود. این روش جای آزمایشگاه را نمیگیرد، اما برای مقایسه وضعیت روغن در سرویسهای مختلف مفید است.
کف روی گیج یا زیر درپوش روغن
پس از بیرون آوردن گیج روغن، وجود حبابهای ریز و گذرا در همان لحظه میتواند طبیعی باشد؛ مخصوصاً اگر موتور تازه خاموش شده باشد.
کف پایدار، غلیظ و روشن که مدت زیادی باقی میماند، نشانه خوبی نیست. این حالت گاهی به ورود آب و ضدیخ، هوادهی بیش از اندازه روغن، پر بودن بیش از حد کارتل یا ایراد در سیستم تهویه کارتل مربوط میشود.
رسوب کرمرنگ زیر درپوش روغن نیز باید با دقت تفسیر شود. اگر خودرو دائماً مسیرهای کوتاه را طی میکند، بخار آب فرصت خروج کامل از موتور پیدا نمیکند و مقدار کمی رسوب روشن در درپوش شکل میگیرد. اما اگر این رسوب زیاد، چسبناک و همراه با کاهش مایع خنککننده باشد، احتمال مخلوط شدن آب و روغن جدیتر میشود.
سطح روغن؛ فقط کم شدن آن مهم نیست
بیشتر رانندگان تنها پایین آمدن سطح روغن را بررسی میکنند، در حالی که بالا رفتن غیرعادی سطح روغن نیز هشداردهنده است. افزایش سطح روغن در موتورهای بنزینی اغلب با ورود بنزین به روغن ارتباط دارد. در خودروهای دیزلی، بهویژه مدلهای مجهز به فیلتر دوده، رقیق شدن روغن با گازوئیل میتواند در برخی شرایط رخ دهد.
سطح روغن باید روی زمین صاف و طبق دستورالعمل سازنده خودرو کنترل شود؛ اغلب چند دقیقه پس از خاموش کردن موتور گرم. سطح بالاتر از خط Max باعث همزدن شدید روغن توسط میللنگ، ایجاد کف و اختلال در روانکاری میشود. سطح پایینتر از Min نیز احتمال افت فشار روغن و آسیب به قطعات حساس را افزایش میدهد.
بررسی صدای موتور پس از تعویض روغن
تغییر صدای موتور بعد از تعویض روغن، نشانهای است که کمتر به آن توجه میشود. صدای تقتق در استارت سرد، صدای تایپیت، خشکی عملکرد موتور یا افزایش صدای زنجیر تایم، گاهی با گرید نامناسب، کیفیت ضعیف روغن، دیر رسیدن روغن به بالای موتور یا افت فشار روغن ارتباط دارد.
این موضوع بهتنهایی کیفیت روغن را ثابت نمیکند، چون فیلتر روغن، فشار پمپ روغن، فرسودگی موتور و دمای محیط هم اثرگذار هستند. با این حال، اگر صدای غیرعادی دقیقاً پس از تعویض روغن آغاز شده باشد، تطابق گرید SAE، سطح کیفی API یا ACEA، اصالت محصول و کیفیت فیلتر روغن باید بررسی شود.
زمان تعویض؛ کیلومترشمار تنها معیار نیست
روغن موتور ممکن است پیش از رسیدن به کیلومتر پیشنهادی، فرسوده شود. رانندگیهای کوتاه، ترافیک سنگین، روشن ماندن طولانی درجا، هوای بسیار گرم یا سرد، مسیرهای پرگردوغبار، بار سنگین، رانندگی پرفشار و نقص فنی در موتور، سرعت تخریب روغن را افزایش میدهد. در این شرایط، روغن زمان بیشتری در معرض گرما، سوخت خام، رطوبت و دوده قرار میگیرد.
تاریخ تعویض نیز به اندازه کیلومتر اهمیت دارد. حتی خودروی کمکارکرد، اگر ماهها با همان روغن باقی بماند، ممکن است با جذب رطوبت و اکسید شدن تدریجی روغن روبهرو شود. بهترین مبنا، رعایت همزمان سقف زمانی و سقف کارکرد تعیینشده در دفترچه خودرو است؛ هرکدام زودتر فرا برسد، زمان سرویس خواهد بود.
مطمئنترین راه؛ آنالیز آزمایشگاهی روغن
وقتی موتور ارزش بالایی دارد، خودرو کاربری سنگین دارد یا نشانههایی مانند افزایش مصرف روغن، کاهش مایع خنککننده، صدای یاتاقان و بوی سوخت دیده میشود، آزمایش روغن دقیقترین راه ارزیابی است. آزمایشگاه میتواند ویسکوزیته در دمای استاندارد، مقدار فلزات سایشی مانند آهن، مس و آلومینیوم، درصد سوخت، آب، ضدیخ، دوده، اکسیداسیون و وضعیت افزودنیهای روغن را مشخص کند.
ظاهر روغن میتواند هشدار اولیه بدهد، اما کیفیت واقعی آن در توانایی حفظ ویسکوزیته، مقاومت در برابر حرارت، کنترل رسوبات و محافظت از سطوح فلزی مشخص میشود. بررسی دورهای سطح، بو، بافت و الگوی لکه روغن، در کنار انتخاب روغن دارای استاندارد متناسب با موتور، احتمال غافلگیری با هزینههای سنگین تعمیرات را بسیار کمتر میکند.
تشخیص کیفیت روغن موتور با کاغذ شدنی است؟
کافی است پس از گرم شدن موتور و خاموش کردن خودرو، یک قطره روغن از گیج را روی کاغذ فیلتر سفید، کاغذ صافی یا دستمال ضخیم بدون پرز بریزند و چند ساعت صبر کنند تا لکه باز شود. روغنی که آلودگی را مناسب در خود نگه داشته، لکهای نسبتاً یکنواخت با هاله تدریجی ایجاد میکند.
- مرکز بسیار سیاه و متراکم
- نقاط براق فلزی
- دانههای زبر
- حلقه چرب جداشده در لبه لکه
- یا بخش روشن و آبکی گسترده
میتواند به دوده زیاد، براده، افت افزودنیها یا ورود سوخت اشاره داشته باشد.
این آزمون خانگی نمیتواند ویسکوزیته، سطح API، مقدار آب، ضدیخ یا فلزات سایشی را با دقت مشخص کند؛ برای تصمیمگیری درباره روغن مشکوک یا موتور دارای علائم فنی، آنالیز آزمایشگاهی معیار قابل اتکاتری است.
مطلب مرتبط: «کف کردن روغن موتور؛ 5 دلیل رایج | چه زمانی طبیعی و چه زمانی خطرناک است؟»
نشانه های روغن موتور تقلبی و بی کیفیت
علاوه بر مواردی که در خصوص نحوه بررسی کیفیت روغن موتور ذکر شد، باید بدانید که یک روغن بی کیفیت و فیک چه ویژگی هایی دارد:
- درپوش لق یا پلمب ناقص: درب باید بدون لقی، با حلقه ایمنی سالم و آثار بازشدگی یا چسبکاری باشد.
- نشتی و چربی بدنه ظرف: روغنزدگی اطراف درب، بدنه یا زیر ظرف، احتمال حمل نامناسب، بازشدگی یا ضعف بستهبندی را مطرح میکند.
- کد رهگیری نامعتبر یا ناخوانا: بارکد، QR کد، شماره بچ و تاریخ تولید باید واضح، یکنواخت و قابل استعلام باشند.
- ناهماهنگی اطلاعات لیبل: تفاوت میان گرید SAE، سطح API/ACEA، حجم، نام برند یا اطلاعات درجشده در دو سمت ظرف، هشدار جدی است.
- ظرف پلاستیکی نازک و بدفرم: فرورفتگی، پلیسه زیاد، قالبگیری ناصاف یا ضخامت غیرهمسان بدنه، با بستهبندی حرفهای همخوانی ندارد.
- روغن کدر یا دارای رسوب در ظرف نو: روغن تازه باید یکنواخت و بدون ذرات معلق، لخته، تهنشینی یا رشتههای غیرعادی دیده شود.
- رنگ غیرطبیعی و ناهماهنگ: رنگ بسیار تیره، کدر یا متفاوت از نمونههای معتبر همان محصول، میتواند ناشی از روغن پایه ضعیف یا اختلاط باشد.
- بوی تند سوختگی یا حلال: روغن نو نباید بوی شدید بنزین، گازوئیل، حلال، قیر یا سوختگی داشته باشد.
- کف ماندگار پس از تکان دادن ظرف: حبابهای کوتاهمدت طبیعیاند، اما کف غلیظ و پایدار میتواند از فرمولاسیون ضعیف یا آلودگی خبر دهد.
- غلظت غیرمنطقی برای گرید درجشده: آبکی بودن بیش از حد یا چسبندگی قیری در روغن نو، با رفتار مورد انتظار گریدهای استاندارد سازگار نیست.
جدول سطح کیفی روغن موتور بنزینی
اگر قصد انتخاب و خرید روغن موتور ماشین بنزینی را دارید، باید به جدیدترین جدول سطح کیفی API رجوع کنید:
| سطح کیفی | نام استاندارد | وضعیت | کاربرد اصلی | نکته فنی |
| بالاترین سطح فعلی | API SQ | جدیدترین استاندارد بنزینی | موتورهای بنزینی جدید و کممصرف | محافظت بهتر در برابر LSPI، رسوب، سایش زنجیر تایم و کمک به صرفهجویی سوخت |
| سطح بسیار رایج و معتبر | API SP | معتبر و همچنان قابل استفاده | بیشتر خودروهای بنزینی جدید و بسیاری از مدلهای قبلی | برای پاکیزگی موتور و کنترل رسوبات نسبت به SN ارتقا یافته است |
| سطح قدیمیتر | API SN / SN Plus | قدیمیتر | خودروهای بنزینی نسل قبل | در بعضی موتورهای قدیمی هنوز قابل استفاده است، اما از استانداردهای جدید پایینتر است |
| سطح میانی قدیمی | API SM | قدیمی | خودروهای بنزینی قدیمیتر | کیفیت پایینتر از SN و SP، مناسب موتورهای جدید نیست |
| سطح قدیمی | API SL | قدیمی | موتورهای قدیمی | برای خودروهای امروزی انتخاب ایدهآلی نیست |
| سطح قدیمیتر | API SJ و پایینتر | بسیار قدیمی | خودروهای بسیار قدیمی | فقط در صورت توصیه صریح سازنده موتور |
سوالات متداول
1. آیا سیاه شدن روغن موتور یعنی باید فوراً آن را تعویض کرد؟
خیر؛ تیره شدن روغن اغلب نتیجه جذب دوده و آلودگی توسط افزودنیهای پاککننده است و باید همراه با زمان، کارکرد، بو و بافت روغن ارزیابی شود.
2. بوی بنزین از گیج روغن چه خطری دارد؟
این بو میتواند نشانه ورود سوخت به کارتل و رقیق شدن روغن باشد؛ وضعیتی که قدرت روانکاری را کاهش میدهد و بررسی سیستم احتراق یا انژکتورها را ضروری میکند.
3. وجود ذرات براق در روغن موتور طبیعی است؟
مقدار بسیار کم ذرات ریز ممکن است دیده شود، اما پولک، براده قابل لمس یا درخشش فراوان میتواند نشانه سایش غیرعادی قطعات داخلی موتور باشد.
4. روغن شیریرنگ زیر درپوش موتور همیشه نشانه واشر سرسیلندر است؟
خیر؛ در مسیرهای کوتاه ممکن است از تجمع بخار آب ایجاد شود، اما همراهی آن با افت مایع خنککننده یا شیری شدن روغن روی گیج، هشدار نشتی داخلی است.
5. چرا سطح روغن بدون اضافه کردن روغن بالا میرود؟
بالا رفتن سطح روغن اغلب از ورود بنزین یا گازوئیل به کارتل ناشی میشود و برای جلوگیری از آسیب یاتاقانها باید سریع بررسی شود.